Koyulhisar , Sivas´ın Karadeniz iklim ve coğrafi bölgesine düşen ve ilin en kuzeyinde bulunan ilçesidir. Sırtını Iğdır Dağı’na yaslarken , ayaklarını fay hattı olarak bilinen Kelkit ırmağına uzatmıştır. Iğdır Dağı yamacındaki botanik yapı tamamen Karadeniz bölgesi’nin bitki yapısına uyarken, toprağının çok killi olması ve bölgenin dik yamaç yapısı nedeni ile sık sık heyelanlar meydana gelmektedir.

Orman ve tabii güzellikleri ile çok zengin olmakla birlikte tarihi kalıntılarla ve geçmişle ilgili bulgular ve kayıtlar ise çok zayıfdır. İlçe içinde bir anıt ve camii kalıntıları dışında kayda değer bir tarihi eser bulunmamaktadır. Oysa Koyulhisar’dan Evliya Çelebi bile kitaplarında bahsetmekte , domates ve balının meşhur olduğunu bildirmektedir. Çevre köylerdeki kaya mezarları ve Yukarıkale gibi kale kalıntıları ilçede çok eski zamanlardan beri yerleşim olduğunu göstermektedir.

Merkez bucağa bağlı 36 ve Ortakent bucağına bağlı 10 köyü vardır. Yüzölçümü 946 km2 olup, nüfus yoğunluğu 23’tür. İlçe toprakları genelde dağlıktır. Kelkit Vâdisi ilçenin başlıca düzlüğüdür. Ayrıca dağların yüksek kesimlerinde çayırlarla kaplı düzlükler vardır. Güneyinde Köse Dağı, kuzeyinde Giresun Dağları yer alır. İlçenin en önemli akarsuyu Kelkit Çayıdır. İlçede kara iklimi hâkim olmakla birlikte, Kelkit Vâdisinde Karadeniz iklimi hüküm sürer. Denizden yüksekliği 850 metredir.

Ekonomisi : Tarıma ve hayvancılığa dayalıdır. Kelkit Vâdisinde buğday ve arpanın yanında az miktarda soğan, patates, elma, armut, zerdali ve baklagiller yetiştirilir. Meyve ve Sebze yetiştiriciliği yaygındır. Hayvancılık gelişmiştir. Koyun, kıl keçisi ve sığır beslenir. Koyulhisar balı meşhurdur. İlçe topraklarında birçok yerde maden işletmesi bulunur özellikle kurşun ve kireçtaşı yatakları bol bulunmaktadır.

İlçe merkezi Amasya-Erzincan karayolunun 2 km kuzeyinde ve Kelkit Vâdisinde kurulmuştur. İl merkezine 180 km mesâfededir. Belediyesi 1894’te kurulmuştur.

Coğrafi Konumu : Koyulhisar İlçesi İç Anadolu’nun kuzey doğusunda batıdan doğuya doğru uzanan Kelkit Vadisini, kuzeyden güneye doğru dikine kesen bir vadi üzerindedir. İl merkezi Sivas a 180 km. mesafededir. Batıda Tokat’ın Reşadiye, kuzeyde Ordu ilinin Mesudiye, kuzey doğuda Giresun’un Bulancak, batıda Suşehri ve güneyde Zara, Hafik ilçeleri ile çevrilidir. Kelkit vadisi İç Anadolu Bölgesi ile Karadeniz Bölgesinin ayrım hattı olup, Koyulhisar bu hattın kuzeyinde Karadeniz Bölgesinde kalmaktadır. bu nedenle bu bölgede karasal iklimden ılıman iklime geçiş görülür.

Tarihçesi : İlçenin adının kaynağı hakkında çeşitli söylentiler vardır. Koloneia, Kule-Hisar, Kuyulu-Hisar gibi isimlerin yanı sıra batılı kaynaklarda da Kaili-Hisar, Kuili-Hisar şeklinde geçmektedir. Türkler, Anadolu’ya yerleşmeden önce Pontus Rum İmparatorluğuna bağlı olup isim de Kolonya şehri idi. Malazgirt Savaşından sonra Selçukluların, XV. asır ortasından itibaren de Osmanlı hakimiyetine girmiştir. Bu sırada şehrin adı Muşaz’dır.

Selçuklu Hükümdarı Uzun Hasan, Fatih Sultan Mehmet’in yaptığı seferlerden endişelenerek şimdiki Yukarıkale köyünün doğusundaki cephe üzerine bir kale yaptırmıştır. Osmanlılar sık sık seferler düzenlemekte ve çetin mücadeleler meydana gelmiştir. 1461 yılında Uzun Hasanın Koyulhisar’ı zapt etmesi üzerine, Fatih Sultan Mehmet, buraya Şaraptar Hamza Bey’i göndermiş, arkasından kendisi kaleyi teslim almış buradan da Trabzon’a devam etmiştir.

Koyulhisar’a bağlı Aşağıkale köyünün bulunduğu yerin batısındaki tepe üzerinde de kale harabelerine rastlanmaktadır. Bazı araştırmalar, bu kale yakınlarında ortaçağ kalıntılarının bulunduğundan söz etmekte ve Muşaz ismine sık sık yer vermektedir.

Aşağıkale kalıntılarının bulunduğu tepenin dibindeki ırmağın güney kısmında IV. Murat tarafından yaptırılmış bir Kervansaray,1939 zelzelesiyle yıkılmıştır.

Tarihi Değerleri :

Aşağıkale (Kale-i Zir) : Kalenin bazı duvar kalıntıları durmaktadır. Yalçınkaya üzerine inşa edilen kaleden ırmağa inen merdivenler bulunmakta ve kalede bina temel izlerine rastlanmaktadır.

Yukarı Kale (Kale-i Bala) : Yukarı kale köyünün doğusunda, sarp yamaçlar üzerindeki kalenin harabelerine rastlanmaktadır. Kaleleri Uzun Hasan yaptırmıştır. Koyulhisar kalesinden Evliya Çelebi de bahsetmektedir. Kale içinde yüz ev, ambarlar, cephanelik, su sarnıçları, demir kapılı kuyusu vardır. Aşağıda bir şehir, camii ve dükkanlar bulunduğundan bahseder.

Fatih Camii : Yukarıkale’dedir. Fatih Sultan Mehmet’in Trabzon seferi sırasında Osmanlı askerleri tarafından yapılmıştır. Cami daha sonra meydana gelen depremlerle yıkılmış ve şu anki haliyle yeniden yapılmıştır.

Hacı Murat Hanı : Tamamı kesme taşlardan yapılmış olup, Suşehri-Niksar yolu üzerinde yaklaşık 20x100m ebadındadır. Duvarları ayakta kalmış, üst örtüsü 1939 yılı depreminde yıkılmıştır.

Hamam : Kalenin eteğinde, doğu-batı doğrultusunda, dikdörtgen planlıdır. Bugün hamamın üzeri toprakla örtülmüş olup, sadece kubbesi ve bir duvarı görülebilmektedir.

Koyulhisar Şehitliği : İlçe merkezindedir. Türk Ordusunun Koyulhisar halkına şükran borcu olarak 1917-1918 yıllarında bir anıt çeşme yapılmıştır.

Bu yazı ; www.sivasliyim.net sitesinden alınmıştır.